Người đàn ông trên tờ 100 đô
Tối thứ Sáu, cùng một thành phố, năm người bạn — mỗi người một góc riêng của đời mình — cùng nhìn vào điện thoại và thấy chung một thứ: một con số khiến họ thở dài.
Dung, hai mươi tám tuổi, vừa bấm “mua ngay” một chiếc túi giảm giá 40% mà cô không thật sự cần. Lương marketing hai mươi triệu một tháng, nghe thì khá, nhưng đến ngày 25 là ví đã cạn, và dư nợ thẻ tín dụng thì cứ trượt dài như một vết dầu loang. Cô tự nhủ tháng sau sẽ khác. Cô đã tự nhủ như thế mười tám tháng rồi.
An, ba mươi lăm tuổi, vừa mở app ngân hàng và nhìn con số dư mà không sao hiểu nổi: một cái tiệm đắt khách như của cô, sao tài khoản vẫn cứ sát đáy? Tiền của tiệm và tiền của cô là một: tháng buôn may thì tiêu rộng tay, tháng ế thì lại rút tiền nhà bù vào hàng. Cô chăm cái tiệm hơn cả chăm chính mình — và sau nhiều năm, tiệm thì lớn lên, còn An thì vẫn gần như tay trắng.
Kiên, ba mươi ba tuổi, kỹ sư phần mềm, thì ngược lại — anh kiếm tốt và tiêu cũng chẳng hoang. Vấn đề của Kiên là tiền cứ nằm im trong tài khoản, không lớn lên, không đi đâu cả. “Để hôm nào rảnh sẽ tìm hiểu đầu tư,” anh nói vậy suốt ba năm. Ba năm đó, anh chẳng bao giờ rảnh.
Hân, hai mươi lăm tuổi, bán hàng online kiêm freelance, có tháng kiếm gấp đôi Kiên, có tháng không đủ tiền trọ. Trong một group kín, ai đó vừa khoe lãi gấp ba nhờ một đồng coin lạ. Tim Hân đập nhanh. Cô không có quỹ dự phòng, nhưng cô có FOMO.
Khang, bốn mươi tuổi, hai con nhỏ, vừa trả góp căn nhà ở Hà Nội vừa gửi tiền về quê cho cha mẹ. Anh không sợ nghèo cho bản thân — anh sợ một biến cố bất ngờ ập đến khi anh chưa kịp chuẩn bị gì cho những người anh thương.
Năm người. Năm nỗi lo rất khác nhau. Nhưng nếu có một người có thể ngồi xuống với cả năm, nghe hết câu chuyện của họ, rồi đưa cho mỗi người đúng một lời khuyên thay đổi cả phần đời còn lại — thì người đó sẽ nói gì?
Câu trả lời của cuốn sách này có thể khiến bạn bất ngờ. Người ấy đã chết hơn hai trăm ba mươi năm trước. Ông nằm trên tờ một trăm đô la — tờ tiền có mệnh giá lớn nhất đang lưu hành của nước Mỹ. Tên ông là Benjamin Franklin.
Nước Mỹ chọn một người chưa từng làm tổng thống để in lên tờ tiền giá trị nhất của mình. Họ chọn người đã dạy họ cách kiếm tiền, giữ tiền, và quan trọng hơn cả — cách để tiền không còn là ông chủ của đời mình.
Đứa con thứ mười lăm
Franklin sinh năm 1706 ở Boston, là con thứ mười lăm trong số mười bảy người con của một người thợ làm nến và xà phòng. Cậu bé chỉ được đến trường vỏn vẹn khoảng hai năm. Sau đó gia đình không kham nổi học phí, và cậu về phụ việc cho cha bên những chảo mỡ động vật nóng hổi.
Nhưng Franklin làm một việc mà không khoản học phí nào mua được: cậu tự dạy mình. Có bao nhiêu tiền lẻ, cậu đổ vào sách. Trường học chính thức của Franklin chỉ kéo dài hai năm; nhưng trường học do chính ông tự lập ra thì kéo dài đến tận hơi thở cuối cùng.
Ba ổ bánh mì
Năm mười bảy tuổi, Franklin bỏ đi. Một mình, gần như trắng tay, cậu tìm đường tới Philadelphia. Cậu mua ba ổ bánh mì to, kẹp hai ổ dưới hai bên nách và vừa đi vừa gặm ổ thứ ba, lếch thếch trên con phố lạ. Một cô gái đứng trước cửa nhà nhìn cậu và bật cười. Cô gái ấy, trớ trêu thay, sau này trở thành vợ ông.
Hãy ghi nhớ hình ảnh đó: một thiếu niên nhập cư nghèo, bẩn, đói, bị người ta cười, đi trên con phố nơi tương lai hoàn toàn mù mịt. Đó là điểm xuất phát của người sẽ nằm trên tờ một trăm đô.
Từ thợ in tới tự do
Franklin mở nhà in riêng, rồi xuất bản một cuốn niên lịch ký tên nhân vật hư cấu “Richard Nghèo” (Poor Richard), rải vào đó những câu châm ngôn ngắn gọn về cần cù, tiết kiệm. Cuốn niên lịch trở thành sách bán chạy nhất thuộc địa suốt hai mươi lăm năm — và tuyển tập những câu ấy chính là hạt nhân của cuốn sách bạn đang cầm trên tay.
Đến năm bốn mươi hai tuổi, Franklin đã tích lũy đủ để rút khỏi việc kinh doanh hằng ngày và sống bằng tài sản của mình. Ông không nghỉ hưu để nằm dài. Ông nghỉ việc kiếm tiền để bắt đầu sống nhiều cuộc đời — thả diều trong giông bão chứng minh sét là điện, phát minh cột thu lôi, kính hai tròng, lò sưởi Franklin, và là người lập quốc duy nhất ký vào cả bốn văn kiện khai sinh nước Mỹ.
Vì sao những người giàu nhất thế giới vẫn đọc Franklin
Thần tượng cả đời của Charlie Munger — cánh tay phải của Warren Buffett — là Benjamin Franklin. Tuyển tập tư tưởng của ông được đặt tên Poor Charlie’s Almanack, tri ân trực tiếp Poor Richard’s Almanack.
Còn Buffett? Ông vẫn ở căn nhà khiêm tốn tại Omaha mua năm 1958 với giá 31.500 đô la — hơn sáu mươi năm chưa từng chuyển đi. Biển số xe của ông từng ghi đúng một chữ: “THRIFTY” — Tằn Tiện. Và một trong những hãng quản lý tài sản lớn nhất thế giới mang tên Franklin Templeton, mã cổ phiếu trên sàn New York vỏn vẹn ba chữ: BEN.
Họ không làm vậy vì hoài niệm. Họ làm vậy vì những nguyên tắc này hiệu quả — và vì chúng không đòi hỏi bạn phải là thiên tài. Con đường của Franklin được thiết kế cho một anh thợ in nghèo. Nó dành cho Dung, An, Kiên, Hân, Khang. Và cho bạn.
Chương 1 — Khoản thuế nặng nhất không phải nhà nước thu
“Chúng ta bị sự lười biếng đánh thuế gấp đôi, bị tính kiêu căng đánh thuế gấp ba, và bị sự dại dột đánh thuế gấp bốn.”
— Benjamin Franklin · The Way to Wealth
Cuối mỗi tháng, Dung lại làm cùng một nghi thức. Cô mở app ngân hàng, nhìn con số gần chạm đáy, rồi thở dài: “Lương hai mươi triệu mà chẳng để ra nổi một đồng. Sài Gòn đắt đỏ thật. Thế này thì bao giờ mới giàu được.”
Câu nói ấy nghe rất hợp lý, và rất dễ chịu — vì nó đặt toàn bộ trách nhiệm lên những thứ nằm ngoài Dung: thành phố, vật giá, đồng lương. Vấn đề là đã ba năm trôi qua, và phép màu chưa từng đến. Lương của Dung thật ra đã tăng — từ mười lăm lên hai mươi triệu. Nhưng số tiền cô để dành được cuối năm thì vẫn y nguyên: gần như con số không.
Đám đông phàn nàn, và ông lão đứng dậy
Hơn hai trăm sáu mươi năm trước, Franklin tưởng tượng ra một đám đông chờ đấu giá, than vãn về sưu thuế nặng nề — y hệt Dung than về Sài Gòn đắt đỏ. Rồi một ông lão tên Abraham đứng dậy, nói một điều khiến cả đám khựng lại:
Đúng, sưu thuế nhà nước nặng thật. Nhưng ta còn gánh những khoản thuế khác nặng hơn nhiều: bị sự lười biếng đánh thuế gấp đôi, bị tính kiêu căng đánh thuế gấp ba, bị sự dại dột đánh thuế gấp bốn. Và những khoản thuế đó, không một quan chức nào giảm trừ cho ta được — bởi người thu chính là ta.
Người cứ chăm chăm vào khoản thuế bên ngoài — thứ họ không đổi được — sẽ phàn nàn cả đời. Người chịu nhìn vào ba khoản thuế bên trong — thứ hoàn toàn trong tầm tay mình — mới bắt đầu giàu lên được.
Ba khoản thuế Dung đang tự đóng
Một tối, thay vì thở dài, Dung mở lại toàn bộ sao kê tháng trước và đọc từng dòng. Tiền thuê phòng, tiền ăn, đi lại, điện nước — khoảng mười triệu, một nửa lương. Đây là phần “sưu thuế” của đời sống. Nhưng mười triệu còn lại đã bốc hơi đi đâu?
Thuế lười biếng. Gọi đồ ăn ngoài gần như mỗi tối vì lười nấu — cả tháng hơn hai triệu. Đặt xe cho cả quãng đi bộ mười phút. Năm sáu gói ứng dụng quên dùng nhưng cũng lười hủy. Đây là tiền cô trả cho sự ngại thay đổi.
Thuế sĩ diện. Giành trả cà phê vì không muốn bị xem là tính toán. Mua túi mới để lần họp lớp trông như đang sống tốt. Nâng cấp điện thoại sớm hơn cần thiết. Franklin nói: “Tính kiêu căng là kẻ ăn mày lớn tiếng chẳng kém gì sự túng thiếu, mà còn xấc xược hơn nhiều.”
Thuế dại dột. Chiếc túi giảm giá 40% chưa dùng lần nào. Cái máy làm sữa hạt mua lúc nửa đêm giờ phủ bụi. Và tốn kém nhất: không trả hết dư nợ thẻ mỗi kỳ nên tháng nào cũng gánh lãi hơn hai mươi phần trăm một năm.
Cộng ba khoản ấy lại, Dung sững người. Không phải vài trăm nghìn. Là sáu, bảy triệu một tháng — gần bằng cả phần “sưu thuế đời sống” thật sự của cô. Suốt ba năm, cô đổ lỗi cho đồng lương. Nhưng đồng lương chưa bao giờ là vấn đề. Vấn đề là ba người thu thuế vô hình cô để cho ngồi trong ví mình.
Nhưng đây không phải lời trách móc
Không phải nỗi khó khăn nào cũng do bản thân. Khang mỗi tháng trả góp nhà, nuôi hai con, gửi tiền về quê — phần lớn tiền rời tay anh là tình thương và trách nhiệm, không phải thuế lười biếng hay sĩ diện. Bảo Khang “bớt tiêu hoang” là vừa sai vừa vô tâm.
Thông điệp của Franklin không phải “mọi khó khăn của bạn là lỗi của bạn”. Nó tinh tế hơn và giải phóng hơn: hãy tách bạch cái bạn không đổi được khỏi cái bạn đổi được, rồi dồn toàn bộ sức mạnh vào phần thứ hai.
Việc tối nay
Đừng gập sách lại với cảm giác tội lỗi mơ hồ — cảm giác đó vô dụng. Hãy đổi nó lấy một việc cụ thể. Mở sao kê tháng vừa rồi, tìm ba khoản chi lớn nhất. Với mỗi khoản, viết bên cạnh một trong hai chữ: “hoàn cảnh” nếu thật sự không tránh được, hay “chính mình” nếu thành thật đó là một trong ba khoản thuế của Franklin.
Bạn không thể, ngay tối nay, giảm tiền thuê nhà hay tăng lương. Nhưng bạn có thể, ngay tối nay, quyết định ngừng đóng một trong ba khoản thuế kia. Và đó là khoản tiền lớn hơn bạn nghĩ rất nhiều.
“Khoản thuế nặng nhất đời bạn không in trên hóa đơn nào cả — nó nằm ở những thói quen bạn chưa từng chịu nhìn vào.”
— Một câu để nhớ
…còn tiếp trong sách.